Nawroty schizofrenii

Schizofrenia jest chorobą przewlekłą. Ryzyko pojawienia się nawrotu choroby jest wysokie. Statystyki podają, że u 75% pacjentów objawy choroby wracają w ciągu 12 miesięcy. Ryzyko nawrotu istotnie maleje, jeżeli kontynuuje się leczenie farmakologiczne zgodnie z zaleceniami lekarza. Niestety nawrót choroby jest możliwy także wówczas, gdy chory przestrzega zaleceń dotyczących przyjmowania leków. Może on być jednak wcześnie wykryty, dzięki czemu można mu szybko przeciwdziałać.

U wielu chorych pojawiają się specyficzne dla nich objawy zwiastujące nawrót schizofrenii (autograf nawrotu). Najtrudniejsze jest rozpoznanie zwiastunów pierwszego nawrotu. W kolejnych takich sytuacjach zwykle posiada się już wiedzę o zespole objawów poprzedzających powrót choroby u konkretnego chorego. Z przeprowadzonych badań wynika, że szanse wykrycia nawrotu w oparciu o specyficzne dla pacjenta wczesne zwiastuny dotyczą aż 75-81% pacjentów. Z reguły pogorszenie stanu pacjenta nie następuje z dnia na dzień. Około połowa liczby chorych ma zwiastuny nawrotu na miesiąc przed nim, a 2/3 – na dwa tygodnie przed nawrotem, co pozwala na wdrożenie odpowiednich działań niedopuszczających do nawrotu.

Psychoza

Pamiętaj!

Wczesna interwencja w oparciu o rozpoznanie wczesnych zwiastunów redukuje ryzyko nawrotu do 12-23% w ciągu pierwszych 2 lat trwania choroby oraz istotnie zmniejsza ryzyko rehospitalizacji wbrew woli.

Niebezpieczeństwo nawrotu maleje jeszcze bardziej, jeżeli rodzina i sam chory nauczą się odpowiednio wcześnie rozpoznawać objawy zwiastujące nadejście choroby. Objawy te są bardzo indywidualne i u każdego mogą wyglądać inaczej.

 

„Autograf nawrotu”

To swoisty dla konkretnego chorego objaw lub kilka objawów zwykle nietypowych dla schizofrenii, które „zapowiadają” każdy kolejny nawrót psychozy.

Schizofrenia

Warto wiedzieć, że ...

Większość chorych na schizofrenię sygnalizuje taki „autograf nawrotu” w okresie ostatnich 2 tygodni przed kolejnym epizodem.

„Autograf nawrotu” można ustalić, przypominając sobie z chorym, co poprzedzało ostatni nawrót lub ostatnie nawroty psychozy, porównując np. listy tych objawów sporządzone przez chorego i jego bliskich. Można też korzystać z opracowań naukowych.

Poniżej podana jest część listy wczesnych sygnałów nawrotu psychozy, sporządzonej przez brytyjskiego psychiatrę Birchwooda.

Sygnał 0 1 2 3
Moje myślenie jest skupione tylko na jednej lub dwóch sprawach        
Czuję się smutny lub przygnębiony        
Ludzie nie rozumieją, co do nich mówię        
Mam kłopoty w koncentracji myśli        
Mam wrażenie, że część moich myśli w mojej głowie nie należy do mnie        
Mam wrażenie, że jestem obserwowany        
Czuję się bezużyteczny        
Mam wrażenie oszołomienia        
Jestem uparty        
Czuję się bardzo pobudzony        
Zapominam o wielu sprawach        
Łatwo mi mówić o sprawach seksu        
To, jak mówię, jest dla innych dziwne        
Mój sen jest niespokojny        
Zachowuję się dziwnie        
Trudno mi poradzić sobie z codziennymi sprawami        
Nie mam apetytu        
Robię szalone żarty        
Czuję się bardzo spokojny lub izolowany        
Mówię lub śmieję się do siebie        

 

W powyższej tabeli chory może zaznaczać nasilenie poszczególnych objawów w zależności od częstości ich występowania w ostatnim tygodniu: 0 – oznacza brak objawu; 1 – jedno wystąpienie, 2 – kilkukrotne wystąpienie, 3 – codzienne występowanie. Im wyższą cyfrę uzyska objaw, tym większa jest jego wartość diagnostyczno-rokownicza.

 

Objawy nawrotu schizofrenii

Czujność należy zachowywać zawsze. Istnieją jednak specyficzne sytuacje, które mogą znamionować nawrót choroby.

Należą do nich:

  • sytuacje stresujące,
  • rozpoczęcie używania alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych lub powrócenie do nich,
  • pogorszenie stanu somatycznego
Psychoza

Pamiętaj!

Trzeba również pamiętać, że każda zmiana zachowania chorego może zwiastować nawrót choroby, szczególnie g dy są to niezwyczajne dla tej osoby zachowania, dziwaczne lub niezgodne z obyczajowymi albo społecznymi normami.

Ponadto zawsze powinno się rozważać ryzyko nawrotu choroby, gdy u pacjenta pojawią się następujące objawy, wymienione w kolejności od mniej do bardziej specyficznych dla nawrotu:

  • zaburzenia snu,
  • narastający niepokój, uczucie napięcia, lęk,
  • uczucie smutku, brak radości lub zmienny nastrój, drażliwość,
  • mało swoiste objawy bólowe,
  • utrata apetytu,
  • apatia i/lub utrata zainteresowań,
  • trudności w zorganizowaniu działania,
  • trudności w skupieniu uwagi i zapamiętywaniu,
  • rzadsze kontakty ze znajomymi lub całkowite z nich wycofanie się,
  • natrętne, uporczywie powracające myśli lub czynności,
  • agresja lub autoagresja,
  • zaabsorbowanie tematami, które wcześniej nie były dla chorego szczególnie interesujące (np. religia),
  • przekonanie, że chory zmienił się w bliżej nieokreślony sposób i/lub świat uległ bliżej nieokreślonej zmianie,
  • dziwaczna treść wypowiedzi, dziwaczne pomysły i idee,
  • nietypowe doznania percepcyjne (wzrokowe, słuchowe, dotykowe, węchowe),
  • przeświadczenie, że jest się prześladowanym, podsłuchiwanym, wyśmiewanym.
Schizofrenia

Warto wiedzieć, że ...

Wystąpienie powyższych objawów, szczególnie kilku albo któregoś z wymienionych w punktach g–p, powoduje konieczność pilnej wizyty u lekarza psychiatry.

 

Jak uchronić się przed nawrotem?

 

Każdy człowiek ma określoną odporność na stres psychiczny. Przy obniżonej podatności na niego, a nawet przy niewielkich urazach psychicznych może dojść do nawrotu.

Psychoza

Pamiętaj!

Odporność na stres psychiczny można zwiększyć.

 

Osiągniemy to poprzez:

  • przyjmowanie leków
Schizofrenia

Czy wiesz, że...

W myśl angielskiego powiedzenia leki są tarczą osłaniającą psychikę przed urazami wewnętrznymi i zewnętrznymi.

 

  • psychoterapię,
  • psychoedukację o psychozie, jej mechanizmach i sposobach radzenia sobie z nią,
  • włączanie chorego po epizodzie zaostrzenia jak najszybciej do normalnego, aktywnego życia.
Schizofrenia

Warto wiedzieć, że ...

Osłaniające, wzmacniające odporność na stres działanie leków związane jest z biochemiczną teorią zaostrzenia schizofrenii – tzw. teorią dopaminową.

 

Uważa się, że w przebiegu schizofrenii dochodzi do wzmożenia aktywności tzw. receptorów dopaminowych (receptorów na komórkach nerwowych w mózgu wiążących substancję chemiczną odpowiedzialną za pewne procesy psychiczne), czego efektem jest pojawianie się objawów schizofrenii.

Psychoza

Pamiętaj!

Leki przeciwpsychotyczne osłaniają jak tarcza receptory przed nadmiernymi pobudzeniami dopaminą, co powoduje przywrócenie sytuacji normalnej i ustąpienie objawów schizofrenii. Nadmierne pobudzenie receptorów dopaminowych może się utrzymywać jeszcze wtedy, kiedy objawy schizofrenii znacząco się zmniejszyły. Dlatego często konieczne jest dalsze przyjmowanie tzw. podtrzymujących dawek leków przeciwpsychotycznych – po to, aby osłonić receptory dopaminowe przed nadmierną stymulacją, a przez to wzmocnić odporność na stres (zmniejszyć podatność na stres) i w ten sposób ochronić chorego przed nawrotem schizofrenii.

 

Z drugiej strony „niedoczynność” dopaminowa w płatach czołowych jest odpowiedzialna za występowanie objawów negatywnych schizofrenii. Leki przeciwpsychotyczne klasyczne nie wpływają na objawy negatywne, nowsze jednak leki przeciwpsychotyczne mogą redukować nie tylko objawy pozytywne, ale i negatywne – poprzez ich działanie na układ serotoninowy.

Schizofrenia

Warto wiedzieć, że ...

W zapobieganiu nawrotom choroby istotne jest świadome zaangażowanie chorego we współpracę z lekarzem i psychologiem, jak również wsparcie otoczenia.

 

Atmosfera życzliwości w rodzinie i kontakty z rówieśnikami dają choremu nieoceniane wsparcie. Ważne jest również, aby osoba chora na schizofrenię miała możliwość wykonywania pracy zawodowej, nawet w ograniczonym zakresie czasu lub w warunkach pracy chronionej. Nie można zapominać, że osoby chore również mają „czas wolny”, który powinny poświęcić rekreacji, hobby i uczestnictwu w kulturze.

Psychoza

Pamiętaj!

Jeśli jesteś chorym na schizofrenię, sam także możesz zmniejszyć ryzyko jej nawrotu.

 

Oto kilka wskazówek, co można uczynić:

  • Starać się jak najwięcej dowiedzieć o swojej chorobie, o sposobach radzenia sobie z nią – im więcej wiesz o schizofrenii, tym większe masz szanse na zwycięstwo nad nią.
  • Unikać narkotyków i alkoholu – używanie narkotyków i alkoholu jest jedną z najczęstszych przyczyn nawrotu choroby. Jeśli w tym momencie nie radzisz sobie ze swoim uzależnieniem, bierz nadal leki przeciwpsychotyczne. Nie jest to dobre rozwiązanie, ze względu na liczne interakcje pomiędzy alkoholem i narkotykami z jednej strony, a lekami z drugiej. Mimo to jest to lepsze rozwiązanie niż zaprzestanie przyjmowania leków i dalsze branie narkotyków lub picie alkoholu – w takiej sytuacji prawie na pewno wystąpi nawrót schizofrenii.
  • Być świadomym „zwiastunów nawrotu” – w czasie remisji należy się zastanowić wraz ze swoimi bliskimi, jakie objawy poprzedziły epizod choroby. Ich ponowne pojawienie się może sygnalizować nawrót schizofrenii, któremu można zapobiec poprzez zgłoszenie się do lekarza i ewentualną zmianę terapii (zmianę dawki leku, zastosowanie innego leku).
  • Nie przerywać leczenia na własną rękę – pewnie masz wrażenie, że jesteś już całkiem zdrowy, albo masz dosyć codziennego łykania tabletek, które przypominają o przebytej psychozie, a może dokuczliwe są objawy uboczne. Jeśli coś takiego się wydarzy, skonsultuj się z lekarzem – razem łatwiej znajdziecie sposoby rozwiązania tych problemów. Niewątpliwie jednym z nich jest zastosowanie nowoczesnych leków długodziałających.

 

Gdy chory nie chce przyjmować leków...

Wielu ludzi, niekoniecznie chorych na schizofrenię, którzy muszą przyjmować leki zapobiegające nawrotowi psychozy, ma kłopoty z ich przyjmowaniem, zapomina o ich zażyciu lub buntuje się przeciwko lekom i nie przyjmuje ich w ogóle.

A przecież to właśnie systematyczność przyjmowania leków jest głównym wyznacznikiem dalszego przebiegu schizofrenii. Systematyczne przyjmowanie leków w sposób wynegocjowany w układzie: pacjent – jego bliscy – lekarz, to dobra współpraca albo po prostu współpraca.

 

Zła współpraca

Schizofrenia

Czy wiesz, że...

Zła współpraca występuje nie tylko w schizofrenii, ale również u tych osób, które chorują na depresję (niesystematyczne przyjmowanie leków dotyczy ok. połowy wszystkich chorych na depresję) czy nawet u chorych na cukrzycę.

 

Prawdopodobnie nikt z nas nie lubi przyjmować przewlekle leków, nie lubimy nawet dalszego przyjmowania leków jeszcze kilka dni po tym, jak poczujemy się dobrze. Np. jeśli mamy anginę i lekarz zaleci nam przyjmowanie antybiotyku przez 10 dni, to zwykle przestajemy go łykać w 2 dni po spadku gorączki.

 

schizofrenia

Warto wiedzieć, że ...

W schizofrenii, która jest przewlekłą chorobą psychiczną, wymagającą często leczenia profilaktycznego nawet w kilka lat po ustąpieniu ostrych objawów psychozy, przeszkody mogące doprowadzić do złej współpracy są bardzo złożone.

 

Uważa się, że pomimo postępów w leczeniu, które doprowadziły do lepszych jego efektów, ale również do leczenia „bardziej przyjaznemu choremu”, nadal w ciągu pierwszego roku po ostatnim epizodzie choroby jeden z trzech do tej pory współpracujących pacjentów przestaje współpracować.

Najczęstsze przyczyny złej współpracy to:

  • wątpliwości chorych, czy powinni brać leki, jeśli czują się dobrze,
  • objawy uboczne leków, szczególnie te, które przeszkadzają w codziennym funkcjonowaniu, np. akatyzja, czyli niepokój ruchowy, który nie pozwala choremu usiedzieć bądź ustać w miejscu,
  • traktowanie przyjmowania leków jako przymusu – „to przypomina mi, że jestem chory”.

Gorsza współpraca dotyka zwykle chorujących na schizofrenię młodych mężczyzn, chorych z dużym nasileniem objawów pozytywnych i negatywnych, osoby nietraktujące swoich objawów jako choroby, pacjentów nadużywających narkotyków lub alkoholu oraz osób z wysokim poziomem depresji.

Również pewne cechy stosowanych leków przeciwpsychotycznych wiążą się z większym ryzykiem gorszej współpracy. Są nimi np.:

  • niska skuteczność leku, którego działanie nie zmniejsza nasilenia istotnych dla pacjenta objawów schizofrenii;
  • niedostępność ekonomiczna – lek jest na tyle drogi, że pacjenta i jego bliskich nie stać na jego wykupienie
Brak zdrowia psychicznego

Czy wiesz, że...

Ten problem został rozwiązany w Polsce – leki przeciwpsychotyczne dla chorych na schizofrenię są obecnie albo bezpłatne (klasyczne leki przeciwpsychotyczne), albo objęte opłatą ryczałtową (leki drugiej generacji – leki atypowe);

  • dostępna jest tylko forma doustna – brak formy iniekcyjnej nie pozwala często na stosowanie leku w szpitalu, kiedy to pacjent stawia aktywny opór przeciw leczeniu; jednocześnie brak formy długodziałającej znacząco utrudnia leczenie przy częściowej lub złej współpracy chorego
Schizofrenia

Czy wiesz, że...

Obecnie dostępne są w Polsce nowoczesne leki przeciwpsychotyczne, które można stosować raz na 2 lub 4 tygodnie. Stosowanie tej formy leków znaczenie poprawia współpracę chorego i zmniejsza ryzyko nawrotów i hospitalizacji;

  • objawy niepożądane leków;
  • deficyty poznawcze pacjenta (upośledzenie koncentracji, pamięci, pamięci operacyjnej);
  • deficyty kognitywne, będące efektem działania leku, zwłaszcza klasycznego – mogą zniechęcać do przyjmowania leku w sytuacji, gdy utrudniają naukę szkolną bądź akademicką lub codzienne kontakty z innymi ludźmi, np. w sklepie czy w pracy.

Psychoza

Pamiętaj!

Aby dowiedzieć się, czy chory współpracuje, oczywiście najlepiej zapytać.

 

Ale chorzy często ukrywają, że nie przyjmują leków, lub nie potrafią tego właściwie ocenić. Sygnałami wskazującymi na problemy we współpracy są np. sytuacje, gdy:

  • chory twierdzi, że przerwał leczenie, „bo zalecił mu lekarz”,
  • chory nie wie, czy za leki się płaci, nie wie, gdzie jest najbliższa od jego domu apteka,
  • chory nie wie, jaki jest kolor tabletek, nie wie, jaki jest sposób dawkowania leku.

 

Jakie są efekty złej współpracy?

Psychoza

Pamiętaj!

Nie ma pozytywnych skutków rzadszego od zalecanego przyjmowania leków.

 

Wszystkie te skutki związane są z tym, że chory nie jest leczony, bo dawka leku w jego organizmie nie jest wystarczająca do tego, żeby „walczyć” z objawami schizofrenii.

Jeśli jesteś osobą chorującą na schizofrenię i nie przyjmujesz leków przeciwpsychotycznych albo jeśli bliska osoba ze schizofrenią nie przyjmuje leków, to niestety trzeba się liczyć z:

  • szybkim nawrotem psychozy,
  • kolejnym pobytem w szpitalu,
  • zachowaniami agresywnymi lub samobójczymi,
  • utratą pracy,
  • koniecznością opuszczenia szkoły,
  • gorszym funkcjonowaniem rodziny.

Zobacz także

Potrzebujesz porady lekarza specjalisty?
Skorzystaj z wyszukiwarki, która pomoże znaleźć placówki w Twojej okolicy.

lub wybierz

Kliknij, aby wrócić do artykułu.